Μια τεράστια οικολογική καταστροφή που απειλεί να εξαφανίσει τα πεύκα της Αττικής έχει εξαπλωθεί απειλητικά. Είναι η λεγόμενη «βαμβακίαση» που προκαλεί το μελιτογόνο έντομο «Μαρσαλίνα» που κάνει κυριολεκτικά αφαίμαξη στα πεύκα με αποτέλεσμα να τα ξεραίνει. Τα ερωτήματα που προκύπτουν είναι πολλά.
Είναι μια «φυσική αρρώστια» που θα φύγει μόνη της ή θα ξεραθούν όλα τα πεύκα; Πως εξαπλώθηκε τόσο πολύ; Τι κάνουν οι δήμοι; Οι ψεκασμοί είναι ασφαλείς ή επικίνδυνοι για την υγεία μας και το περιβάλλον; Τι λένε οι επιστήμονες; Μπορούμε να κάνουμε κάτι μόνοι μας για να σώσουμε τα δέντρα; Η κ. Βασιλίκα Σαριλάκη έκανε μία έρευνα και μας απαντάει.

1. Δεν πρόκειται για φυσική αρρώστια. Έχει πάρει τεράστιες διαστάσεις και θέλει άμεση αντιμετώπιση. Αλλιώς τα δέντρα και το τοπίο θα καταστραφούν.

2. Η βαμβακίαση εξαπλώθηκε τόσο πολύ γιατί όπως αναφέρει ο Γ. Κωνσταντινίδης, σε άρθρο του ( Athens Voice, τ.77, 21-27 Απρ. 2005) «μετά από πιέσεις μελισσοκόμων τα περασμένα χρόνια το Υπουργείο Γεωργίας, διέθεσε 735 εκατ. δραχμές (περίπου 2,1 εκατ. ευρω), από το 2ο πακέτο στήριξης, για να εμβολιαστούν 153.750 στρέμματα πευκοδάσους με το έντομο προκειμένου να αυξηθεί η εγχώρια παραγωγή μελιού που σήμερα ξεπερνάει τους 1.200.000 τόνους.»
Δεν φαντάστηκαν προφανώς την έκταση που θα είχε αυτή η βίαιη επέμβαση στο περιβάλλον. «Η Ελλάδα είναι το μόνο κράτος που όχι μόνο επέτρεψε, αλλά κι επιχορήγησε την εξαπόλυση ενός φυτοφάγου εντόμου στο περιβάλλον, χωρίς να έχει προηγηθεί καμία επιστημονική μελέτη, ούτε για το πώς θα ελέγχεται η εξάπλωσή του, ούτε για το πώς θα αναχαιτιστεί μια πιθανή υπερανάπτυξη του.» Το αποτέλεσμα είναι δραματικό γιατί σήμερα μεταλλάξεις του εντόμου πλήττουν κι άλλα δέντρα π.χ κυπαρίσσια, ενώ η καταστροφή έχει εξαπλωθεί πλέον έως το ελατόδασος του Ταυγέτου..

3. Πως γίνεται όμως η ζημιά και γιατί είναι η καταστροφή ολοσχερής;
«Η μαρσαλίνα έχει ένα ρύγχος, υπερδιπλάσιο σε μήκος από το σώμα της και διπλωμένο σε οχτάρια μέσα σ’ αυτό. Αρχίζοντας να τρώει, ξεδιπλώνει αυτό το τεράστιο ρύγχος, το μπήγει με μανία στο πεύκο και αρχίζει να το απομυζά ενώ το σάλιο του εντόμου διαβρώνει τους ιστούς του πεύκου. Εξαιτίας του «εμβολιασμού» κάθε πεύκο φέρει χιλιάδες παράσιτα που απομυζούν ασύστολα, προκαλώντας την εξασθένηση του δέντρου μέχρις ολικής εξαντλήσεως. Στο στάδιο του «τετέλεσται», το πεύκο αναδίδει μια συγκεκριμένη αποφορά (θανάτου), που αντιλαμβάνονται κάποια κολεόπτερα έντομα αναγνωρίζοντας ότι το πεύκο είναι «αδύναμο κι απελπισμένο». Τότε τα έντομα αυτά ορμούν κι επιδίδονται σε μιαν ανελέητη ξυλοφαγική δραστηριότητα, ανοίγοντας πολλές βαθιές τρύπες στον κορμό, απ’ όπου ξεχύνεται όλο το ρετσίνι και μαζί του, η ψυχή του πεύκου. Η θανάτωση αυτή είναι οριστική και δεν αφήνει περιθώρια φυσικής αναγέννησης που αφήνουν άλλες ολοσχερείς καταστροφές όπως π.χ. οι πυρκαγιές.» Όλοι αυτοί που επέτρεψαν αυτό το έγκλημα δεν σκέφτηκαν πως σκοτώνοντας τα δέντρα θα έχαναν τελικά και τις επόμενες σοδειές μελιού αλλά και την ίδια την φύση..

4. Οι ειδικοί ( και του Μπενάκειου Φυτοπαθολογικού Ινστιτούτου και του Ινστιτούτου Δασικών Ερευνών) ειδοποίησαν έγκαιρα αλλά δεν εισακούστηκαν. Και σήμερα το Υπουργείο Γεωργίας ενέκρινε φάρμακα μεγάλων βιομηχανιών με τα οποία οι δήμοι ψεκάζουν τα δέντρα. Διατείνεται ότι αυτά τα εντομοκτόνα έχουν χαμηλή τοξικότητα και μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε κατοικημένες περιοχές. Σημειωτέον πουθενά στην βιολογία ή την ιατρική δεν γίνεται λόγος για ασφαλή εντομοκτόνα. Ένα από αυτά τα εντομοκτόνα είναι το «insegar» με το οποίο στον δήμο της Δροσιάς ψέκασαν πέρυσι δημόσιους χώρους και παιδικές χαρές, χωρίς να ειδοποιηθούν οι κάτοικοι και χωρίς να ληφθεί καμία μέριμνα. Ποιοι κίνδυνοι ελλοχεύουν από κάτι τέτοιο;

5. Το «insegar», όπως και τα άλλα εντομοκτόνα (admiral κ. ά) που έχουν ως βάση την ουσία «φενοξικάρμπ» έχουν κατηγορηθεί για καρκινογενέσεις κι άλλα προβλήματα υγείας από το Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Καλιφόρνια. Η καταγγελία είναι πολύ σοβαρή και την κατέθεσε στην ημερίδα που έκανε η Ελληνική Εταιρεία προστασίας Φύσης ( 2 Φεβρ. 2006) ο εντομολόγος στο Iνστιτούτο Mεσογειακών Δασικών Oικοσυστημάτων του Eθνικού Iδρύματος Aγροτικών Eρευνών, κ. Πάνος Πετράκης. Ο ίδιος επισήμανε στην «Kαθημερινή» (4 Μαίου 2006) πως το γεγονός ότι θα γίνουν ψεκασμοί σε τόσο μεγάλη κλίμακα εγκυμονεί κινδύνους. «Oι τροποποιητές αύξησης -κατηγορία στην οποία ανήκουν πολλά από τα σκευάσματα- δεν χρησιμοποιούνται ποτέ στην αστική εντομολογία, καθώς προκαλούν σοβαρές αλλοιώσεις γενικά στην πανίδα, ενώ συνδέονται με καρκινογενέσεις και άλλες βιοπάθειες. Mέσα στην πόλη, ψεκάζεις εσύ και αναπνέω εγώ. Kαι από τον Mάιο έως και τον Iούνιο αναμένεται να γίνουν πάρα πολλοί ψεκασμοί. H διάδοση του εντόμου έγινε κατά παράβαση όλων των αρχών της εντομολογίας και της εν γένει βιολογικής επιστήμης».Σημειώνουμε εδώ πως αυτό το εντομοκτόνο μεταφέρεται από τον αέρα και την σκόνη μέχρι και 100 μέτρα, ενώ έχει υπολειμματική δράση για ένα μήνα όπως μας επεσήμανε ο κος Πετράκης που εργάζεται ως βιολόγος- εντομολόγος στο Ινστιτούτο Δασικών Ερευνών. Αν μάλιστα ισχύουν οι πληροφορίες μας πως κάποιες δημοτικές αρχές είναι ενήμερες για την επικινδυνότητα των φαρμάκων αναρωτιόμαστε: γιατί προτιμούν την νομιμοφάνεια που δίνει το Υπουργείο έναντι των απόψεων των επιστημόνων και της υγείας των κατοίκων;

6. Πως αντιδρούν οι επιστήμονες; Σε άρθρο τους (12 Μαρτ. 2006) στην «Καθημερινή» οι Πάνος Πετράκης, Bασίλης Pούσσης και Kωνσταντίνος Bάγιας* λένε πως όχι μόνον δεν είναι αποτελεσματικά τα εντομοκτόνα αλλά «αντίθετα, αυξάνεται η επικινδυνότητα πληθυσμιακών εξάρσεων του φυτοφάγου εντόμου. Eπιπλέον, το έντομο αυτό, όπως και όλα τα άλλα έντομα της ταξινομικής ομάδας, έχουν πολλές προσαρμογές που τα καθιστούν άτρωτα στα εντομοκτόνα. Aποτέλεσμα αυτού είναι ότι ακόμα και σε αγροτικές καλλιέργειες, που η εφαρμογή είναι ευκολότερη και ο έλεγχος των παρασίτων προσφορότερος δεν έχει επιτευχθεί ποτέ έλεγχος με εντομοκτόνα».
Οι ίδιοι ερευνητές μετά από πολυετή έρευνα, και με προσωπικά τους έξοδα παρήγαγαν ένα οικολογικό μίγμα που λέγεται «RVP» το κατατέθεσαν ως πατέντα και το διέθεσαν δωρεάν σε ενδιαφερόμενη ιδιωτική χημική εταιρεία που θα αναλάμβανε την εμπορική του εκμετάλλευση. Δυστυχώς όμως ο ανταγωνισμός των τράστ αλλά και τα διάφορα συμφέροντα –για σκεφτείτε πόσα εντομοκτόνα πωλούνται κάθε χρόνο όσο το πρόβλημα δεν λύνεται- έβαλε την προσπάθεια στο ψυγείο.
Από την πλευρά της η κ. Πολυξένη Νικολοπούλου-Σταμάτη, αναπληρώτρια καθηγήτρια της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών πρωτοστάτησε στην περυσινή απαγόρευση της χρήσης του Insegar σε αστικές περιοχές. Όπως αναφέρει σε συνέντευξή της στον Χ. Καρανίκα στα ΝΕΑ , (13/09/2006) «Μπορεί το Συμβούλιο της Επικρατείας να ανέστειλε τη χρήση του Insegar, όμως πουθενά αλλού στον κόσμο δεν διενεργούνται ψεκασμοί σε πόλεις. Και αυτό πρέπει να μας προβληματίσει. Για την ακρίβεια, καμία από τις ουσίες των εντομοκτόνων στις οποίες το υπουργείο έχει δώσει πράσινο φως για την αντιμετώπιση της βαμβακίασης δεν έχει έγκριση για ψεκασμούς σε αστικές περιοχές…Βρήκα ότι το Fenoxycarb είχε χαρακτηριστεί καρκινογόνος ουσία από την Ένωση Περιβαλλοντικής Προστασίας των ΗΠΑ και αποφάσισα να πάω την υπόθεση στο Συμβούλιο της Επικρατείας με δικά μου έξοδα». Φέτος που το Υπουργείο προτείνει στους δήμους τα υπόλοιπα εντομοκτόνα η εξειδικευμένη γιατρός, συγγραφέας 6 επιστημονικών συγγραμμάτων σχετικών με τις τοξικολογικές επιδράσεις του περιβάλλοντος και των φυτοφαρμάκων στην δημόσια υγεία κατέφυγε εκ νέου στο Συμβούλιο Επικρατείας ζητώντας την αναστολή εκτέλεσης των ψεκασμών και την ακύρωσή τους για λόγους δημοσίας υγείας. Η υπόθεση αναμένεται να εκδικαστεί μέχρι τις 10 Ιουνίου.

7. Ποιες είναι οι επιπτώσεις στην υγεία; Το ζήτημα είναι πολύ σοβαρό καθώς τα εντομοκτόνα αυτά που ψεκάζονται κατά τόνους και σε μεγάλο ύψος δημιουργούν μια χρόνια, μη αναστρέψιμη τοξικότητα στον οργανισμό κι είναι απολύτως επικίνδυνα στις ευπαθείς ομάδες αλλά και στα παιδιά και τα ζώα που έρχονται σε άμεση επαφή με το έδαφος. Αυτό άλλωστε αποδεικνύεται κι από τα προβλήματα υγείας που αντιμετώπισαν πέρυσι τέτοια εποχή διάφοροι κάτοικοι με ζαλάδες, ιλίγγους, πονοκεφάλους κι άλλα αφού οι συγκεκριμένοι «διαταράκτες ορμονών» όπως λέγονται πλήττουν άμεσα το ανοσοποιητικό σύστημα, δημιουργούν μη ορθή νευρολογική και ψυχοκινητική ανάπτυξη των εμβρύων, υπογονιμότητα, προβλήματα στο αναπνευστικό σύστημα (λιποειδική πνευμονία) κι αλλεργίες.
Ταυτοχρόνως τα φυτοφάρμακα γνωστά για τις αυξήσεις των καρκινογενέσεων στην επαρχία καθώς και για την αύξηση του άσθματος, των παιδικών λευχαιμιών και των αλλεργιών υποθηκεύουν ακόμη και το μέλλον μας αφού τα εντομοκτόνα διασπείρονται στον υδροφόρο ορίζοντα κι έτσι καταλήγουν πολλαπλασιαστικά μέσω του νερού και των τροφών ξανά κα ξανά στο σώμα μας..
Το αποτέλεσμα είναι να μετατρέπονται οι λίγες πευκόφυτες ζώνες που μας απομένουν σε περιοχές μαζικών τοξικών αποβλήτων με ανεξέλεγκτες συνέπειες για την υγεία μας και το περιβάλλον.

8. Τι έκαναν και τι θα κάνουν οι δήμοι; Πέρυσι υπέβαλλαν αιτήσεις για την χρήση εντομοκτόνων οι δήμοι Αθηνών, Ψυχικού, Αγίου Στεφάνου, Χολαργού, Γαλατσίου, Αχαρνών, Αιγάλεω, οι κοινότητες Δροσιάς και Διονύσου και άλλες περιοχές στο Λεκανοπέδιο Αττικής. Από τους παραπάνω η πλειονότητα χρησιμοποίησε το Admiral, λιγότεροι το Triona και το ΧΕΛΛΟΝΑ και μόνο ο δήμος Δροσιάς και ο δήμος Αγίας Παρασκευής χρησιμοποίησαν το πλέον τοξικό και νυν απαγορευμένο Insegar. Οι πλέον ευσυνείδητοι δήμοι δεν ψέκασαν με εντομοκτόνα. Μιλήσαμε με αρκετούς δημάρχους και το ενδιαφέρον για μια οικολογική συνταγή βλέπουμε να μεγαλώνει. Για παράδειγμα ο δήμος Βύρωνα χρησιμοποίησε χλιαρό νερό με διάλυμα σαπουνιού «Αρκάδι» με πιεστικό μηχάνημα χωρίς καν λίγο πετρέλαιο που διευκολύνει, έχοντας το ίδιο αποτέλεσμα με τα εντομοκτόνα που ούτως ή άλλως αναγκάζεται κανείς να τα ψεκάζει κάθε χρονιά. Το ίδιο έκανε κι ο δήμος Πεντέλης, ενώ την οικολογική συνταγή του Ινστιτούτου Δασικών Ερευνών που σας δίνουμε παρακάτω σκοπεύουν να ακολουθήσουν κι άλλοι δήμοι, όπως ο δήμος Ελληνικού κ.λ.π ενώ ο δήμος Κηφισιάς χρησιμοποίησε θερινό πολτό. Οι δήμαρχοι αυτοί όχι μόνον επέλεξαν να μην επιβαρύνουν άσκοπα το περιβάλλον αλλά εξοικονομούν πολλά χρήματα και γλιτώνουν και τις πιθανές μηνύσεις των κατοίκων αλλά και των τοπικών φορέων. Σημειώνεται ότι ακόμη κι η απόφαση του Υπουργείου με αριθμό πρωτοκόλλου 118722 της 9/5/2007 «επιτρέπει» μεν φέτος κατ’ εξαίρεσιν όπως αναφέρει, την διάθεση του εντομοκτόνου Triona για αστικές και περιαστικές περιοχές (κάτι παράνομο όπως πρωτοαναφέρθηκε) αλλά προειδοποιεί ότι οποιοσδήποτε διαπιστώσει δυσμενείς επιπτώσεις για την υγεία και τις αποκρύψει διώκεται ποινικά! Αυτό στην πράξη αφήνει αιχμάλωτους τους δήμους σε πιθανές προσφυγές πολιτών στο 5ο τμήμα του Συμβουλίου Επικρατείας ενώ το ίδιο το Υπουργείο βγάζει και την ουρά του απ’ έξω.. Η δε προσφυγή για αναστολή ψεκασμών, εφόσον μάλιστα δεν υπάρχει καμία περιβαλλοντική μελέτη επιπτώσεων στο ανθρώπινο οργανισμό μπορεί να ευοδωθεί την ίδια ημέρα, εφόσον γίνει καταφυγή στην λεγόμενη «αρχή προφύλαξης», γνωστό διεθνώς δικαστικό όρο.
Αυτό σημαίνει ότι οι δημότες μπορούν να δράσουν άμεσα και πως οι δήμοι που απερίσκεπτα χρησιμοποιούν εντομοκτόνα είναι και νομικά εκτεθειμένοι. Η δε αναστολή σε έναν δήμο μπορεί να δημιουργήσει και δικαστικό προηγούμενο για τους υπόλοιπους, όπως έγινε παλαιότερα και με τους αεροψεκασμούς. Φυσικά οι μηνύσεις μπορούν να γίνουν και αναδρομικά καθώς υπάρχουν πολλές παρατυπίες και παραλογισμοί σε ότι έγινε πέρισυ με το Insegar. Ενδεικτικά αναφέρουμε πως στην χορήγηση οριστικής έγκρισης κυκλοφορίας του Insegar από το υπουργείο Γεωργίας τον Μάρτιο του 2003, πουθενά δεν αναγράφεται ότι καταπολεμά την βαμβακίαση των πεύκων! Πιο συγκεκριμένα, το πεδίο εφαρμογής του περιορίζεται στα εσπεριδοειδή, τα μηλοειδή, τη ροδακινιά, το αμπέλι και την ελιά. Επιπλέον, στις οδηγίες της εταιρείας Syngenta που παράγει το Insegar πουθενά δεν αναφέρεται ότι συνίσταται για την αντιμετώπιση της βαμβακίασης. «Όλα αυτά έγιναν κατά παρέκκλιση του νόμου» επιμένει η κ. Νικολοπούλου. Σύμφωνα με το άρθρο 8 του Π.Δ. 115/1997 (παράγραφος 4), σε ειδικές περιπτώσεις εγκρίνεται προσωρινά η διάθεση φυτοπροστατευτικών προϊόντων που δεν συμφωνούν με τις διατάξεις του άρθρου 4 για περιορισμένη και ελεγχόμενη χρήση εάν το μέτρο αυτό κρίνεται αναγκαίο λόγω απρόβλεπτου κινδύνου που δεν μπορεί να αντιμετωπισθεί με άλλα μέσα. «Όμως δεν μπορούν να βάζουν την βαμβακίαση, μία “μη καλλωπιστική” ασθένεια των πεύκων, πάνω από τη δημόσια υγεία. Και θα μου πείτε: ψεκάσανε, πέρασε, δεν πάθαμε τίποτα. Δεν είναι έτσι … Όταν εισπνέεις κάτι που θέτει σε κίνδυνο την υγεία σου δεν σημαίνει ότι θα εκδηλώσεις αμέσως τα συμπτώματα της βλάβης που έχει υποστεί ο οργανισμός σου», επισημαίνει η κ. Νικολοπούλου.

9. Άρα που καταλήγουμε επί του πρακτέου; Διαμαρτυρόμαστε στις δημοτικές αρχές για τον κίνδυνο στον οποίο μας υποβάλλουν και για την αναποτελεσματικότητα της μεθόδου. Αν χρειαστεί υποβάλλουμε μηνύσεις ή καταφεύγουμε στο Συμβούλιο Επικρατείας. Ενημερώνουμε τους συμπολίτες μας, τους γείτονές μας και προστατεύουμε όσο μπορούμε την περιοχή μας, εμάς , τα παιδιά και την περιουσία της φύσης. Όπου γίνονται ψεκασμοί ζητάμε σήμανση και «καραντίνα» για λίγες μέρες τουλάχιστον, ειδικά στα σχολεία, νοσοκομεία και παιδικές χαρές. Προσπαθούμε να κινητοποιήσουμε ομάδες εθελοντών και μαθητών, και τέλος παίρνουμε την κατάσταση στα χέρια μας. Παρακάτω σας δίνουμε απλές και σαφείς οδηγίες που πήραμε από τους εμπειρογνώμονες του Ινστιτούτου Δασικών Ερευνών για την αντιμετώπιση της βαμβακίασης από εμάς, τους ιδιώτες, αποφεύγοντας τα καρκινογόνα εντομοκτόνα που όχι μόνον αποτελούν κίνδυνο για όλους μας (ιδιαίτερα για τα παιδιά και τα ζώα) αλλά υποθηκεύουν και το μέλλον μας αφού διασπείρονται στον υδροφόρο ορίζοντα κι έτσι καταλήγουν μέσω του νερού και των τροφών στο σώμα μας. Ας μην επιτρέψουμε να γίνουν οι λίγες πευκόφυτες ζώνες που απομένουν περιοχές μαζικών τοξικών αποβλήτων με ανεξέλεγκτες συνέπειες για την υγεία μας και το περιβάλλον.

Βασιλίκα Σαριλάκη
δημοσιογράφος, ιστορικός τέχνης

* Oι κ. B. Pούσσης και K.Bάγιας είναι αναπληρωτές καθηγητές του Tμήματος Φαρμακευτικής του Πανεπιστημίου Aθηνών.

ΟΔΗΓΙΕΣ ΓΙΑ ΑΝΤΙΜΕΤΩΠΙΣΗ ΤΗΣ ΠΡΟΣΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΠΕΥΚΩΝ ΑΠΟ ΤΟ ΕΝΤΟΜΟ Marchalina hellenica GENNADIUS

Υλικά
Σε 17 lt νερό βρύσης (1 τενεκές λαδιού) , προσθέτουμε:
1. 30 ml πετρέλαιο (½ φλιτζάνι του καφέ ) και
2. 30 ml πράσινο σαπούνι πλυντηρίου σε μορφή νιφάδων (flakes).

Το παραπάνω μίγμα διαλύεται ως εξής:
Σε ένα μπουκάλι 1,5 lt (π.χ. από coca cola) προσθέτουμε ένα ποτήρι κατά προτίμηση ζεστό νερό και τα 30 ml πετρέλαιο και τα 30 ml πράσινο σαπούνι. Τα αναμιγνύουμε χτυπώντας τα και προσθέτουμε το γαλακτώδες μίγμα στα 17 lt νερού.

Τρόπος εφαρμογής:
Με ψεκαστικό όχι απαραίτητα υψηλής πίεσης ψεκάζουμε τα πεύκα ώστε να διαβρωθούν οι «βαμβακάδες» στον κορμό. Αν μπορούμε χρησιμοποιούμε εκεί πού μπορούμε σκούπα/βούρτσα για καλύτερη απομάκρυνση των ωόσακκων. Προσέχουμε να μην παρασύρονται ωόσακκοι ή/και βαμβακομάζες από το νερό του ψεκαστικού.
Προφυλάξεις
1. Να μη χρησιμοποιείται πολύ νερό ψεκασμού γιατί αυτό θα δράσει αρνητικά στο ριζικό σύστημα του πεύκου.
2. Το καθάρισμα αυτό θα πρέπει να επαναλαμβάνεται ετησίως και μόνο αν υπάρχουν έντονες βαμβακάδες. Ποτέ προληπτικά!
3. Για ψηλά πεύκα καλό θα είναι να ζητηθεί βοήθεια από συνεργείο ικανό να αναρριχηθεί στο πεύκο.